Dania Ghraoui, 10 yıllık deneyime sahip bir çevirmen ve dil öğretmenidir.
Ve eğitim ve içerik yazımı alanında deneyime sahip bir Arapça öğretmeni ve çevirmen olan Asil Kazoun.
Bir Bakışta: Arapça çoğullar temelde iki ana yöntemle oluşturulur: Sâlim çoğullar (düzenli son eklerle) ve kırık çoğullar (kelime kökünün iç yapısındaki değişikliklerle). Sâlim çoğulların yapısı belirli kurallara dayandığı için öngörülebilirse de; kırık çoğullar, kalıpların dile maruz kalarak ve pratik yapılarak zamanla öğrenilmesini gerektirir.
Arapça öğrenmeye başladıysanız, çoğul oluşturmanın Türkçede kullandığımız “-lar” veya “-ler” ekleri kadar tekil bir yapıda olmadığını fark etmişsinizdir. Arapçanın çoğul sistemi, kelimenin cinsiyetine ve cümledeki konumuna göre değişen, çok daha zengin ve katmanlı bir yapıya sahiptir.
Bazı çoğullar, tekil kelimenin sonuna belirli ekler getirilerek düzenli kalıpları izlerken, diğerleri kelimenin iç yapısını (kök dizilimini) bütünüyle değiştirir. Bu sonunculara kırık çoğullar (Kuralsız Çoğullar) denir ve yeni öğrenenler için en temel konulardan biridir.
Ancak endişelenmenize gerek yok; kalıplar arasındaki mantığı kavradığınızda, bu yapıları tanımak oldukça kolaylaşacaktır. Bu rehber, Arapçadaki iki ana çoğul türünü adım adım açıklayarak onları doğru biçimde kullanmanızı sağlayacaktır.
Önemli Not: Bu makale ve örnekler yalnızca Fusha içindeki çoğul kurallarını ele almaktadır. Bölgesel lehçelerde (Ammiyce) benzer biçimler bulunsa da, gramer kuralları genellikle daha esnektir ve telaffuz farklılıkları gösterebilir.
Devam etmeden önce!
İsimlerde cinsiyet, sayı ve temel çoğul kalıpları hakkında sağlam bir temel oluşturmak için Fusha Temellerini Öğrenme rehberimize göz atın.
Ayrıca, kelimelerin cümle içindeki uyumunu görmek için Arapça Zamirler: Örneklerle Tam Kılavuz yazımızı inceleyebilirsiniz.
Arapçada Çoğul Nedir?
Arapçada çoğul sistemi sayıya dayalıdır. Türkçeden farklı olarak Arapçada, üç ya da daha fazlası için kullanılan isim biçimine çoğul denir. “İki” nesneyi veya kişiyi belirtmek için ise ikil (müsennâ) adı verilen ayrı bir kategori kullanılır.
Arapçada iki ana çoğul türü mevcuttur:
- Sâlim Çoğullar (el-cem’u’s-sâlim): Kelimenin kök yapısını bozmadan, sonuna belirli ekler getirilerek oluşturulan düzenli çoğullardır.
- Kırık Çoğullar (cem’u’t-taksîr): Kelimenin iç yapısında harf eklenmesi, çıkarılması veya hareke değişimi gibi müdahalelerle oluşan kuralsız çoğullardır.
Arapçada Sâlim Çoğullar
Arapçada sâlim çoğul nedir?
Sâlim çoğullar, tekil ismin kök yapısı korunarak kelimenin sonuna belirli eklerin getirilmesiyle oluşturulur. Kelimenin iç yapısı değişmeden “sağlam” kaldığı için bu yapıya sâlim adı verilir.
Bu çoğul türünde kullanılan ekler şunlardır:
- Eril isimler için: Kelimenin cümledeki dilbilgisel konumuna göre ـُونَ (-ûne) veya ـِينَ (-îne) ekleri kullanılır.
- Dişil isimler için: ـَات (-ât) eki getirilir.
Bu eklerin seçimi, ismin cinsiyetine ve cümle içindeki görevine (özne, nesne veya tamlayan olma durumu gibi) bağlı olarak değişiklik gösterir.
Eril Sâlim Çoğullar (Cem'u'l-Müzekkeri's-Sâlim)
Arapçada eril isimler düzenli olarak çoğul yapılırken, kelimenin cümle içindeki görevine (irabına) göre iki farklı ek kullanılır. Genellikle merfû (özne) durumunda kelime sonuna ـُونَ (-ûne) eki getirilir; mansûb (yükleme) ve mecrûr (tamlayan/dolaylı tümleç) durumlarında ise ـِينَ (-îne) eki eklenir.
Eril sâlim çoğullar; genellikle erkek bireyleri, meslek gruplarını ve belirli nitelikleri ifade etmek için kullanılır.
| Türkçe | Okunuş | Arapça (Tekil) | Türkçe | Okunuş | Arapça (Çoğul) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Öğretmen |
mudarris |
مُدَرِّس |
|
Öğretmenler |
mudarrisûne |
مُدَرِّسُونَ |
|
|
Mühendis |
muhandis |
مُهَنْدِس |
|
Mühendisler |
muhandisûne |
مُهَنْدِسُونَ |
|
|
Müslüman |
muslim |
مُسْلِم |
|
Müslümanlar |
muslimûne |
مُسْلِمُونَ |
|
|
Yolcu |
musâfir |
مُسافِر |
|
Yolcular |
musâfirûne |
مُسافِرُونَ |
|
|
Oyuncu |
lâib |
لاعِب |
|
Oyuncular |
lâibûne |
لاعِبُونَ |
|
Önemli Not: İnsanları ifade etseler dahi, bazı eril isimlerin bu düzenli kalıba uymadığı ve “kırık çoğul” yapısında geldiği unutulmamalıdır. Bu istisnai kelimeler, dil kullanımında tecrübe kazandıkça ve pratik yapıldıkça öğrenilir.
Dişil Sâlim Çoğullar (Cem'u'l-Müennesi's-Sâlim)
Arapçada dişil sâlim çoğul yapısı oldukça yaygındır ve düzenli bir kuralı takip eder. Bu yapı oluşturulurken, dişil isimlerin sonunda bulunan ve “yuvarlak te” olarak bilinen ة (tâ-i marbûta) harfi düşürülür; yerine ـَات (-ât) eki getirilir.
Eril sâlim çoğulların aksine bu kalıp, hem akıl sahibi (insan) hem de akıl sahibi olmayan (nesne, kavram, hayvan vb.) varlıklar ile bu varlıkları niteleyen sıfatlar için ortaklaşa kullanılır.
| Türkçe | Okunuş | Arapça (Tekil) | Türkçe | Okunuş | Arapça (Çoğul) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Kız Öğrenci |
tâlibe |
طَالِبَة |
|
Kız Öğrenciler |
tâlibât |
طَالِبَات |
|
|
Bayan Öğretmen |
müderrise |
مُدَرِّسَة |
|
Bayan Öğretmenler |
müderrisât |
مُدَرِّسَات |
|
|
Dil |
luğa |
لُغَة |
|
Diller |
luğât |
لُغَات |
|
|
Sayfa |
safha |
صَفْحَة |
|
Sayfalar |
safahât |
صَفَحَات |
|
|
Araba |
seyyâra |
سَيَّارَة |
|
Arabalar |
seyyârât |
سَيَّارَات |
|
Bu kalıp oldukça tutarlı ve güvenilirdir. Sonunda tâ-i marbûta (ة) bulunan dişil bir ismin çoğulunun bu kuralı izlemesi yüksek bir ihtimaldir. Bununla birlikte, her dişil isim ة ile bitmeyebilir; bu tür kelimeler çoğul hallerini genellikle kırık çoğul (cem’u’t-taksîr) kalıpları yoluyla oluşturur.
Sâlim Çoğullarda Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Sâlim çoğul oluşturmanın dil bilgisi oldukça basit olsa da, Arapça öğrenmeye yeni başlayanlar bu yapıyı kafa karıştırıcı bulabilir ve benzer hataları yapabilir. Birçok öğrenci genellikle:
- İsmin dil bilgisel görevinden emin olmadığı için merfû (özne) durumundaki ـُونَ (-ûne) ekini aşırı kullanır; mansûb (nesne) ve mecrûr (tamlayan) durumları için gereken ـِينَ (-îne) ekini ihmal eder.
- Kırık çoğul kullanılması gereken yerlerde eril sâlim çoğul kalıbını kullanır. Örneğin; طالب (öğrenci) kelimesi için طلاب (tullâb) yerine طالبون (tâlibûne) demek gibi.
- Karşılaştığı tüm yeni isimlerde, kırık çoğul olan تفاح ve موز yerine تفاحات ve موزات gibi dişil sâlim çoğul eklerini kullanır.
Arapçada Kırık Çoğullar (Cem'u't-Taksîr)
Arapçada kırık çoğul nedir?
Kırık çoğul, tekil ismin sonuna sabit bir ek getirilen sâlim çoğul kalıbına uymayan çoğul biçimidir. Arapçada kırık çoğullar, sâlim (düzenli) çoğullardan çok daha yaygındır ve kendilerine has belirli kalıpları (vezinleri) takip ederler.
Kırık çoğul nasıl oluşturulur?
Kırık çoğullar standart bir son ek almazlar. Bunun yerine tekil kelimenin iç yapısındaki değişikliklerle oluşturulurlar. Bu süreç; hareke değişimlerini, harf eklenmesini, harf çıkarılmasını veya tüm bu değişikliklerin bir arada gerçekleşmesini içerebilir.
Başlangıç seviyesindeki öğrenciler için bu yapı ilk etapta zorlayıcı görünebilir; ancak kırık çoğullar belirli yaygın kalıpları izler. Bu kalıpları fark etmeye başladığınızda, kelimenin çoğul formunu genellikle doğru tahmin edebilirsiniz.
Kırık çoğullar şu alanlarda uygulanır:
- Birçok eril ve dişil isim
- İnsan dışı (cansız) varlıkların ve nesnelerin çoğu
- Bazı soyut kavramlar
Yaygın Kırık Çoğul Kalıpları
En sık karşılaşılan kalıplara göz atalım. Dil bilgisinde her kalıbın teknik bir ismi olsa da, başlangıç aşamasında bunları örnekler üzerinden öğrenmek çok daha faydalıdır.
Kalıp 1: فُعُل (Fu‘ul)
Bu kalıp belirli isimlerde görülür ve en iyi örnekler üzerinden kavranır. Bu yapıda, tekil kelimede bulunan uzun ünlüler atılır ve üç kök harf damme (ötre) harekesi ile okunur.
| Türkçe | Okunuş | Arapça (Tekil) | Türkçe | Okunuş | Arapça (Çoğul) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Şehir |
medîne |
مَدِينَة |
|
Şehirler |
mudun |
مُدُن |
|
|
Kitap |
kitâb |
كِتَاب |
|
Kitaplar |
kutub |
كُتُب |
|
|
Gemi |
sefîne |
سَفِينَة |
|
Gemiler |
sufun |
سُفُن |
|
Kalıp 2: أَفْعَال (Af‘al)
Bu, en yaygın kırık çoğul kalıplarından biridir. Genellikle üç harfli köke sahip isimlerde görülür. Bu yapıda, tekil kelimenin başına bir hemze (أ) eklenir ve son harften önce bir uzun ünlü (elif) getirilir.
| Türkçe | Okunuş | Arapça (Tekil) | Türkçe | Okunuş | Arapça (Çoğul) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Kalem |
kalem |
قَلَم |
|
Kalemler |
aklâm |
أَقْلَام |
|
|
Çocuk |
veled |
وَلَد |
|
Çocuklar |
evlâd |
أَوْلَاد |
|
|
Kule |
burc |
بُرج |
|
Kuleler |
abrâc |
أَبرَاج |
|
Kalıp 3: فِعَال (Fi‘al)
Bu kalıp genellikle üç harfli köklerden türeyen isimlerde kullanılır. Çoğul biçim oluşturulurken, ikinci harften sonra bir uzun ünlü (elif) eklenir ve kelimenin hareke yapısı değişir.
| Türkçe | Okunuş | Arapça (Tekil) | Türkçe | Okunuş | Arapça (Çoğul) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Deve |
cemel |
جَمَل |
|
Develer |
cimal |
جِمَال |
|
|
Adam |
recul |
رَجُل |
|
Adamlar |
rical |
رِجَال |
|
|
Ülke |
beled |
بَلَد |
|
Ülkeler |
bilâd |
بِلاد |
|
Kalıp 4: فُعَلَاء (Fu‘ala’)
Bu kalıp, özellikle kişisel nitelikleri ve sıfatları ifade eden kelimelerde yaygın olarak kullanılır. Tekil biçimdeki uzun ünlünün (yâ harfi) düştüğüne ve kelimenin sonuna bir elif ile hemze (اء) eklendiğine dikkat edin.
| Türkçe | Okunuş | Arapça (Tekil) | Türkçe | Okunuş | Arapça (Çoğul) | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Prens |
emîr |
أَمِير |
|
Prensler |
umarâ |
أُمَرَاء |
|
|
Fakir |
fakîr |
فَقِير |
|
Fakirler |
fukarâ |
فُقَرَاء |
|
|
Vezir / Bakan |
vezîr |
وَزِير |
|
Vezirler / Bakanlar |
vuzarâ |
وُزَرَاء |
|
Kırık Çoğullar Neden Önemlidir
Kırık çoğul yapısını kavramadan Arapçada akıcılık kazanmak mümkün değildir. Kırık çoğullar şu nedenlerle büyük önem taşır:
- Arapça kelime dağarcığının çok büyük bir kısmını oluştururlar.
- Günlük konuşmada, medyada ve yazılı dilde sürekli karşınıza çıkarlar.
- Dili akıcı bir şekilde kullanabilmek için temel gerekliliklerden biridir.
Öneri: En iyi yaklaşım, her çoğulu tek tek ezberlemek değildir. Bunun yerine yaygın kalıpları (vezinleri) öğrenmeye ve bu kalıpların nasıl tekrar ettiğini fark etmeye odaklanın. Yeni bir isim öğrendiğinizde, onun çoğul formunu da aynı anda öğrenmeye çalışın. Zamanla kulağınız doğru biçimi tahmin etmeye başlayacaktır.
Hangi Çoğulun Kullanılacağını Nasıl Anlarsınız
Yeni başlayanlar sık sık şu soruyu sorar: Bir kelimenin sâlim çoğul mu yoksa kırık çoğul mu olduğunu nasıl anlarım?
İşte tahmin yürütmenize yardımcı olacak bazı temel kurallar:
- ة (tâ-i marbûta) ile biten dişil isimler genellikle dişil sâlim çoğul (ـَات) ekini alır.
- Meslekleri veya insanları tanımlayan eril isimler çoğu zaman eril sâlim çoğul (ـُونَ / ـِينَ) eklerini alır; ancak birçoğunun kırık çoğul formu da mevcuttur.
- Cansız nesneler ve soyut isimler genellikle kırık çoğul kalıplarıyla oluşturulur.
- Kısa sıfatların çoğu sıklıkla kırık çoğul kalıplarını izler.
Her dilde olduğu gibi Arapçada da istisnalar mevcuttur. Ancak bu yönergeler, yeni bir kelimeyle karşılaştığınızda doğruya en yakın tahmini yapmanıza yardımcı olacaktır.
Sıfatlarda Çoğul Uyumu
Arapçada sıfatlar; niteliklerini belirttikleri isimlerle cinsiyet, sayı, belirlilik ve irap (cümledeki görev) bakımından uyumlu olmak zorundadır. Bu durum, çoğul isimleri nitelerken sıfatın da uygun çoğul formuna getirilmesini gerektirir.
Temel Kural: Akılsız Çoğullar = Müfret Müennes (Tekil Dişil) Sıfat
Şimdi bu kuralı ve isim-sıfat uyumunun diğer iki durumunu örneklerle inceleyelim:
- Arapçada insan dışı (akılsız) çoğullar, dişil çoğul değil; dişil tekil olarak kabul edilir. Örneğin; insan dışı bir çoğul olan كُتُبٌ, dişil tekil bir sıfat olan جَدِيدَةٌ ile birlikte kullanılır.
| Sıfat Türü | Türkçe Karşılığı | Okunuş | Çoğul Yapı | |
|---|---|---|---|---|
|
Tekil dişil sıfat |
Yeni kitaplar |
kutubun cedîde |
كُتُبٌ جَدِيدَةٌ |
|
- Burada eril çoğul isim أَوْلَادٌ ile uyumlu olan kırık çoğul sıfat أَذْكِيَاءُ yer almaktadır.
| Sıfat Türü | Türkçe Karşılığı | Okunuş | Çoğul Yapı | |
|---|---|---|---|---|
|
Kırık çoğul sıfat |
Zeki çocuklar |
evlâdun ezhkiyâ |
أَوْلَادٌ أَذْكِيَاءُ |
|
- Hem isim olan مُدَرِّسُونَ hem de sıfat olan مُجْتَهِدُونَ eril sâlim çoğul ekini kullanır.
| Sıfat Türü | Türkçe Karşılığı | Okunuş | Çoğul Yapı | |
|---|---|---|---|---|
|
Eril sâlim çoğul sıfat |
Çalışkan öğretmenler |
mudarrisûne muctehidûn |
مُدَرِّسُونَ مُجْتَهِدُونَ |
|
Bu uyum pratik gerektirir. Özellikle okurken ya da dinlerken, sıfatların isme göre nasıl değiştiğine dikkat edilmelidir.
Arapçada İkil Yapı (Tesniye)
Birçok dilden farklı olarak Arapça, tam olarak iki varlığı belirtmek için ismin sonuna ـَانِ (-âni) veya ـَيْنِ (-eyni) ekleri getirilerek oluşturulan özel bir ikil (tesniye) yapısı kullanılır. Bu yapıyı kavramak, iki öğeyi daha kesin ve doğru bir biçimde ifade etmenizi sağlar.
| Türkçe | Okunuş | Tekil | Türkçe | Okunuş | İkil | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
El |
yed |
يَد |
|
İki el |
yadâni |
يَدَان |
|
|
Kitap |
kitâb |
كِتَاب |
|
İki kitap |
kitâbeyni |
كِتَابَيْنِ |
|
|
Kız |
fatâh |
فَتاة |
|
İki kız |
fatâtâni |
فَتَاتَان |
|
|
Ağaç |
şajarah |
شَجَرَة |
|
İki ağaç |
şajaratâni |
شَجَرَتان |
|
|
Kuş |
usfûr |
عُصْفور |
|
İki kuş |
usfûrâni |
عُصفُورَان |
|
İkil yapı bir çoğul değildir; tekil ile çoğul arasında yer alan ayrı bir dil bilgisi kategorisidir. Bu yapıyı doğru kullanmak, Arapçanızın daha doğal ve kurallara uygun duyulmasını sağlar.
Arapça ve Türkçe Çoğullar
Arapça çoğullar ile Türkçe çoğulların kısa ve sade bir karşılaştırması:
| Özellik | Türkçe | Arapça |
|---|---|---|
|
Düzenli Çoğullar |
Çok yaygın |
Sınırlı |
|
Kuralsız (Kırık) Çoğullar |
Az sayıda |
Çok yaygın |
|
Kalıp Sistemi |
Zayıf |
Güçlü |
|
İkil (Tesniye) Kuralı |
İkil form yok |
İki varlık için ikil form var |
|
Sıfatların Çoğullaştırılması |
Değişiklik yok |
Sıfatlar; tekil, ikil veya çoğul formlarda uyum sağlar |
Arapçada Çoğul Nasıl Yapılır Gözden Geçirin
Arapça Çoğullarda Hızlı Alıştırma
Arapça çoğul yapılarını ne kadar kavradığınızı ölçmek için aşağıdaki alıştırmaları yanıtlayın.
Aşağıdaki tekil (müfret) isimleri çoğul (cem) hallerine dönüştürün:
كِتَاب
رَجُل
مَدِينَة
أَمِير
- كُتُب
- رِجَال
- مُدن
- أُمرَاء
Aşağıdaki isim için en uygun çoğul kalıbını seçin: شجرة → ?
A. شَجَرَات
B. أَشجَار
C. شَجرُون
B. أَشجَار
Aşağıdaki isim için doğru çoğul kalıbını seçin: خبير → ?
A. خَبيرَات
B. خَبيرُون
C. خُبرَاء
C. خُبرَاء
Aşağıdaki hatalı eşleştirmeyi düzeltin: أَلوَاح → لَوحَة
Doğru: ______
لَوحَات
Aşağıdaki hatalı çoğul kullanımını düzeltin: فَقيرُون → فقير
Doğru: ______
فُقرَاء
Arapça Çoğul Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
Arapça çoğul yapılarını tam olarak kavramadan ilerlemeye çalışan öğrencilerin en sık düştüğü hatalar şunlardır:
- Sâlim (Düzenli) Çoğulları Kırık Çoğullarla Karıştırmak.
- Her Yeni İsme Sâlim Çoğul Eki Eklemek.
- Tâ-i Marbûta Yanılgısı.
- Vezinleri Birbirine Karıştırmak.
- Akılsız Çoğul Uyumunu Unutmak.
- Kalıp Bilgisi Olmadan Tahminde Bulunmak.
Arapça Çoğulları Daha Hızlı Öğrenmenin Yolları
Arapça çoğulları öğrenirken kafa karışıklığını önlemek ve bu yapıları hızla kullanmaya başlamak için şu yöntemleri izleyebilirsiniz:
- Her yeni ismi tek başına değil, çoğuluyla birlikte öğrenin.
- Yaygın kırık çoğul kalıplarını rastgele kelimeler olarak değil, kelime aileleri olarak ezberleyin.
- Birçok eril insan ismi için son ekin -ون / -ين olduğunu fark edin.
- Birçok dişil isim için son ekin -ات olduğunu fark edin.
- Yaygın günlük kelimelerin çoğunda kırık çoğul kullanılacağını öngörün.
- Kelimeleri kalıba göre gruplayın ki zihniniz yapıyı daha hızlı kavrasın.
- Kısa Arapça metinler okuyun ve bulduğunuz her çoğulu işaretleyin.
- Bir yüzünde tekil, diğer yüzünde çoğul olacak şekilde bilgi kartları hazırlayın.
- Tekilden çoğula ve çoğuldan tekile olmak üzere her iki yönde de pratik yapın.
- Uyumu fark etmek için isimleri uygun sıfatlarla birlikte öğrenin.
- Her gün biraz gözden geçirin; çünkü çoğullar kurallardan çok tekrar gerektirir.
Son söz
Arapça çoğullar ilk başta karmaşık görünebilir; ancak ezbere değil, kalıplara odaklandığınızda öngörülebilir hâle gelirler.
Şunlarla başlayın:
- Dişil sâlim (düzenli) çoğullar (-ât)
- Eril sâlim (düzenli) çoğullar (-ûne / -îne)
- En yaygın kırık kalıplar
Düzenli pratikle çoğul biçimleri doğal olarak tanımaya başlayacaksınız.
AlifBee ile Daha Hızlı Öğrenin
Gerçek örneklerle yapılandırılmış pratik istiyorsanız, AlifBee uygulaması size şu konularda yardımcı olur:
- Kalıpları adım adım öğrenmek
- Anadili Arapça olan konuşmacıların telaffuzlarını dinlemek
- Etkileşimli alıştırmalarla pratik yapmak
14 günlük ücretsiz deneme ile Arapça yolculuğunuza bugün başlayın.
SSS
Arapçada çok sayıda kırık çoğul kalıbı (vezni) mevcuttur; ancak günlük dilde yaygın olarak kullanılanların sayısı yaklaşık 8 ile 10 arasındadır.
Kısmen mümkündür. Kök harfleri biliyor ve yaygın kalıpları tanıyorsanız isabetli bir tahminde bulunabilirsiniz. Ancak kırık çoğullar her zaman tam olarak öngörülebilir olmadığından, her yeni ismi çoğul biçimiyle birlikte öğrenmek en etkili yöntemdir.
İsimlerin büyük çoğunluğunun çoğul hali vardır; ancak “halîb” (süt) gibi bazı kelimeler yalnızca tekil olarak kullanılır. “Nâs” (insanlar) gibi bazı kelimeler ise yalnızca çoğul formda bulunur.
Her yeni ismi mutlaka çoğul formuyla birlikte öğrenin. Kelimeleri aynı kalıbı paylaşan gruplara ayırarak not alın. Basit Arapça metinler okuyun ve karşılaştığınız çoğul yapılarını işaretleyerek pratik yapın.
