Bir qarashda: Arabcha asosiy sonlar raqam guruhiga, hisoblangan otning jinsi va grammatik holatiga qarab o’zgaradi. Asosiy naqshlar 1 va 2, 3 dan 10 gacha, 11 dan 19 gacha, o’nliklar va murakkab sonlar hamda yuzliklarni qamrab oladi. Ushbu qo’llanma har bir naqshni Zamonaviy Standart Arab tilida tushuntiradi va sonlarning amaliy misollarda qanday ishlashini ko’rsatadi.
Arabcha sonlarni qanday hosil qilishni o’rganish boshlovchilar uchun muhim birinchi qadamdir, shunda ularni to’g’ri ishlatishingiz mumkin.
Ular takrorlanuvchi naqshlarga amal qiladi, shuning uchun har bir sonni alohida yodlash shart emas. Birliklar, o’nliklar va yuzliklar qanday birlashishini, shuningdek jins va ot shakllarining qanday o’zgarishini tushunganingizdan so’ng, arabcha sonlarni hosil qilishingiz va katta sonlarni ishonch bilan qurishingiz mumkin.
Quyidagi qo’llanmadagi asosiy shakllardan boshlang, so’ngra har bir bo’limdagi qoidalardan foydalanib ularni birlashtiring.
Eslatma: Ushbu qo’llanma Zamonaviy Standart Arab tilidagi asosiy son so’zlariga qaratilgan. Og’zaki dialektlar ularni boshqacha talaffuz qilishi va rasmiy arab tilida ishlatiladigan holat qo’shimchalarini ko’pincha soddalashtirishi mumkin.
Arabcha Son Qoidalari Bir qarashda
| Arabcha Son | Pozitsiya | Jins naqshi | Hisoblangan ot shakli | Misol |
|---|---|---|---|---|
|
1 |
Ot so’zdan keyin
|
Otga mos keladi
|
Yagona |
قلمٌ واحد |
|
2 |
Ot so’zdan keyin
|
Otga mos keladi
|
Ikkilamchi |
قلمانِ اثنان
|
|
3-10
|
Ot so’zdan oldin
|
Qarama-qarshi jins |
Ko’plik egalik holati |
ثلاثةُ أقلام
|
|
11-12
|
Ot so’zdan oldin |
Ikkala qism ham mos keladi |
Yagona tovlamachi |
أحدَ عشر قلمًا |
|
13-19
|
Ot so’zdan oldin |
Birlik qarama-qarshi; o’nlik mos keladi |
Yagona tovlamachi |
خمسةَ عشر قلمًا |
|
20, 30 … 90
|
Ot so’zdan oldin |
Jins farqi yo’q |
Yagona tovlamachi |
عِشرونَ قلمًا |
|
21-99
|
Birlik + va + o’nlik
|
1-2 mos keladi; 3-9 qarama-qarshi
|
Yagona tovlamachi
|
واحدٌ وعشرونَ قلمًا – ثلاثةٌ وعشرونَ قلمًا
|
|
100-900
|
Ot so’zdan oldin
|
Jins farqi yo’q
|
Yagona egalik holati
|
مائةُ قلم
|
Arabcha sonlar 1 dan 19 gacha
| Raqam | Talaffuz | Arab yozuvi | |
|---|---|---|---|
|
1 |
wāḥid |
وَاحِد |
|
|
2 |
ithnān |
اِثْنَان |
|
|
3 |
thalātha |
ثَلَاثَة |
|
|
4 |
arbaʿa |
أَرْبَعَة |
|
|
5 |
khamsa |
خَمْسَة |
|
|
6 |
sitta |
سِتَّة |
|
|
7 |
sabʿa |
سَبْعَة |
|
|
8 |
thamāniya |
ثَمَانِيَة |
|
|
9 |
tisʿa |
تِسْعَة |
|
|
10 |
ʿashara |
عَشَرَة |
|
|
11 |
aḥada ʿashar
|
أَحَدَ عَشَر
|
|
|
12 |
ithnā ʿashar
|
اِثْنَا عَشَر
|
|
|
13 |
thalāthata ʿashar
|
ثَلَاثَةَ عَشَر
|
|
|
14 |
arbaʿata ʿashar
|
أَرْبَعَةَ عَشَر
|
|
|
15 |
khamsata ʿashar
|
خَمْسَةَ عَشَر
|
|
|
16 |
sittata ʿashar
|
سِتَّةَ عَشَر
|
|
|
17 |
sabʿata ʿashar
|
سَبْعَةَ عَشَر
|
|
|
18 |
thamāniyata ʿashar
|
ثَمَانِيَةَ عَشَر
|
|
|
19 |
tisʿata ʿashar
|
تِسْعَةَ عَشَر
|
|
Arab tilida bir va ikki
Bir (واحِد) va ikki (اِثنان) sonlari odatda ular ta’riflaydigan otdan keyin keladi. Bu esa ko’pgina yuqori raqamlaridan farq qiladi, ular odatda otdan oldin keladi.
Ikkala raqam ham ot bilan jinsiga mos keladi. Wāḥid sifat sifatida ishlatilganda, masalan, kitabun wahid (bir kitob), holat va aniqlik jihatdan ham mos keladi.
Ba’zi hollarda, otning juft shakli allaqachon ikki sonini ifodalaydi (masalan, tuffahatan; ikki olma), shuning uchun اِثنان ni aniq ishlatish shart emas.
| Misol | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
Bir kitob
|
kitābun wāḥid
|
كِتَابٌ وَاحِدٌ
|
|
|
Bir olma
|
tuffāḥatun wāḥidatun
|
تُفَّاحَةٌ وَاحِدَةٌ
|
|
|
Ikki kitob
|
kitābāni ithnāni
|
كِتَابَانِ اثْنَانِ
|
|
|
Ikki olma
|
tuffāḥatāni ithnatāni
|
تُفَّاحَتَانِ اثْنَتَانِ
|
|
|
Menda bir kitob bor.
|
ladayya kitābun
|
لَدَيَّ كِتَابٌ
|
|
|
Men ikki kitob sotib oldim.
|
ishtaraytu kitābayni
|
اِشْتَرَيْتُ كِتَابَيْنِ
|
|
Arab tilida 3 dan 9 gacha bo‘lgan sonlar
Uch (ثَلَاثَة) dan to’qqizgacha (تِسْعَة) bo’lgan raqamlar hisoblangan ot oldida keladi va teskari jins mosligini ko’rsatadi. Hisoblangan ot ko’plikda va genitiv holatda bo’ladi.
| Misol | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
Uchta kitob
|
thalāthatu kutubin
|
ثَلَاثَةُ كُتُبٍ
|
|
|
Oltita olma
|
sittu tuffāḥātin
|
سِتُّ تُفَّاحَاتٍ
|
|
|
Sakkizta ruchka
|
thamāniyatu aqlāmin
|
ثَمَانِيَةُ أَقْلَامٍ
|
|
|
Besh soat
|
khamsu sāʿātin
|
خَمْسُ سَاعَاتٍ
|
|
|
To’qqizta shahar
|
tisʿu mudunin
|
تِسْعُ مُدُنٍ
|
|
Arab tilida 10 soni
O’n yolg’iz ishlatilganda, hisoblangan ot oldida keladi va 3 dan 9 gacha bo’lgan raqamlar kabi teskari jins qoidasiga rioya qiladi. Erkak jinsli ot uchun عَشَرَة, ayol jinsli ot uchun عَشْر ishlatiladi. Hisoblangan ot ko’plikda va genitiv holatda bo’ladi.
| Misol | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
O’n kitob
|
ʿasharatu kutubin
|
عَشَرَةُ كُتُبٍ
|
|
|
O’nta mashina
|
ʿashru sayyārātin
|
عَشْرُ سَيَّارَاتٍ
|
|
Arab tilida 11 va 12 sonlari
O’n bir (أَحَدَ عَشَرَ) va o’n ikki (اِثْنَا عَشَرَ) ikki qismli shakllardan foydalanadi. Ikkala qism ham hisoblangan ot bilan jinsiga mos keladi va ot yagona holatda akkusativda qoladi.
| Misol | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
O’n birta kitob
|
aḥada ʿashara kitāban
|
أَحَدَ عَشَرَ كِتَابًا
|
|
|
O’n birta sumka
|
iḥdā ʿashrata ḥaqībatan
|
إِحْدَى عَشْرَةَ حَقِيبَةً
|
|
|
O’n ikki stul
|
ithnā ʿashara kursiyyan
|
اِثْنَا عَشَرَ كُرْسِيًّا |
|
|
O’n ikki avtomobil
|
ithnatā ʿashrata sayyāratan
|
اِثْنَتَا عَشْرَةَ سَيَّارَةً
|
|
Arab tilida 13 dan 19 gacha bo‘lgan sonlar
O’n uch (ثَلَاثَةَ عَشَرَ) dan to’qson to’qqiz (تِسْعَةَ عَشَرَ) gacha bo’lgan raqamlar ham ikki qismli shakllardan foydalanadi. Birlik teskari jins kelishigiga rioya qiladi, o’nlik shakli esa hisoblangan otga mos keladi. Ot yagona holatda qoladi.
| Misol | Talaffuz | Arab tili | |
|---|---|---|---|
|
O’n besh erkak talabalar
|
khamsata ʿashara ṭāliban
|
خَمْسَةَ عَشَرَ طَالِبًا
|
|
|
O’n besh ayol talabalar
|
khamsa ʿashrata ṭālibatan
|
خَمْسَ عَشْرَةَ طَالِبَةً
|
|
Arab tilida o'nliklarni shakllantirish
Yigirma (عِشْرُونَ) dan to’qson (تِسْعُونَ) gacha bo’lgan o’nliklar hisoblangan otdan oldin keladi va jinsga qarab o’zgarmaydi. Hisoblangan ot yagona holatda qoladi.
O’nliklar nominativ holatda -ūna, akkuzativ yoki genitiv holatda esa -īna qo’shimchasini oladi. Masalan, عِشْرُونَ nominativ, عِشْرِينَ esa akkuzativ yoki genitiv holat.
Masalan, “Sinfta yigirma talaba bor” deganda عِشْرُونَ طَالِبًا ishlatiladi, “Men yigirma talabani ko’rdim” esa رَأَيْتُ عِشْرِينَ طَالِبًا.
| Raqam | Arab-hind raqamlari | Talaffuz | Arab yozuvi | |
|---|---|---|---|---|
|
Yigirma |
٢٠ |
ʿishrūn |
عِشْرُونَ |
|
|
O’ttiz |
٣٠ |
thalāthūn |
ثَلَاثُونَ |
|
|
Qirq |
٤٠ |
arbaʿūn |
أَرْبَعُونَ |
|
|
Ellik |
٥٠ |
khamsūn |
خَمْسُونَ |
|
|
Oltmish |
٦٠ |
sittūn |
سِتُّونَ |
|
|
Yetmish |
٧٠ |
sabʿūn |
سَبْعُونَ |
|
|
Sakson |
٨٠ |
thamānūn |
ثَمَانُونَ |
|
|
To’qson |
٩٠ |
tisʿūn |
تِسْعُونَ |
|
Arab tilida 21 dan 99 gacha sonlarni shakllantirish
21 dan 99 gacha bo’lgan raqamlar uchun birlik avval keladi, keyin وَ (va, «va») qo’shiladi va so’ngra o’nliklar keladi. Hisoblangan ot yagona holatda qoladi.
Birda tugaydigan raqamlar erkak ot bilan وَاحِد, ayol ot bilan إِحْدَى ishlatiladi. Ikkida tugaydigan raqamlar nominativda اِثْنَانِ yoki اِثْنَتَانِ, akkuzativ yoki genitivda esa اِثْنَيْنِ yoki اِثْنَتَيْنِ ishlatiladi.
Birlik o’zining kelishik qoidalariga rioya qiladi: bir va ikki otga mos keladi, uchdan to’qqizgacha bo’lgan raqamlar esa teskari jins kelishigiga ega.
| Misol | Talaffuz | Arab tili | |
|---|---|---|---|
|
Yigirma uchta kitob
|
thalāthatun wa-ʿishrūna kitāban
|
ثَلَاثَةٌ وَعِشْرُونَ كِتَابًا
|
|
|
Yigirma uchta avtomobil
|
thalāthun wa-ʿishrūna sayyāratan
|
ثَلَاثٌ وَعِشْرُونَ سَيَّارَةً
|
|
Arab tilida yuzliklarni shakllantirish
Yuzliklarni mustaqil shakllar sifatida emas, balki kombinatsiyalar sifatida o’rganing: ko’paytiruvchi مِئَة oldidan keladi, masalan ثَلَاثُمِئَة (uch yuz) va خَمْسُمِئَة (besh yuz).
| Raqam | Talaffuz | Arab yozuvi | |
|---|---|---|---|
|
100 |
miʾa |
مِئَة |
|
|
200 |
miʾatān |
مِئَتَان |
|
|
300 |
thalāth miʾa
|
ثَلَاثُمِئَة |
|
|
400 |
arbaʿ miʾa
|
أَرْبَعُمِئَة |
|
|
500 |
khams miʾa
|
خَمْسُمِئَة |
|
|
600 |
sitt miʾa
|
سِتُّمِئَة |
|
|
700 |
sabʿ miʾa
|
سَبْعُمِئَة |
|
|
800 |
thamānī miʾa
|
ثَمَانُمِئَة |
|
|
900 |
tisʿ miʾa
|
تِسْعُمِئَة |
|
Bir yuz (مِئَة) va uning ko’paytmalari hisoblangan otning jinsi uchun o’zgarmaydi. Hisoblangan ot birlik genitivda keladi, chunki yuz va ot birikma iborani hosil qiladi.
| Misol | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
Bir yuz kitob
|
miʾatu kitābin
|
مِئَةُ كِتَابٍ
|
|
|
Bir yuzta mashina
|
miʾatu sayyāratin
|
مِئَةُ سَيَّارَةٍ
|
|
Ikki yuz holatga qarab o’zgaradi: مِئَتَانِ (miʾatāni) nominativ, مِئَتَيْنِ (miʾatayni) esa akkusativ yoki genitiv. 300 dan 900 gacha bo’lgan shakllar raqamni مِئَة bilan birlashtiradi.
| Ma'no | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
Jami ikki yuz.
|
al-ʿadadu miʾatān
|
العَدَدُ مِئَتَان
|
|
|
Jami ikki yuzga yetdi.
|
balagha al-ʿadadu miʾatayni
|
بَلَغَ العَدَدُ مِئَتَيْن
|
|
Ikki yuzdan keyin hisoblangan ot kelganda, u iḍāfa hosil qiladi va oxirgi ن yo’qoladi. Nominativda مِئَتَا va akkusativ yoki genitivda مِئَتَيْ ishlatiladi, masalan مِئَتَا كِتَابٍ va قَرَأْتُ مِئَتَيْ كِتَابٍ quyidagi misollarda:
| Ma'no | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
Kutubxonada ikki yuzta kitob bor.
|
fī al-maktabati miʾatā kitābin |
فِي المَكْتَبَةِ مِئَتَا كِتَابٍ
|
|
|
Men ikki yuzta kitob o’qidim.
|
qaraʾtu miʾatay kitābin
|
قَرَأْتُ مِئَتَيْ كِتَابٍ
|
|
Bir yuzdan katta raqam uchun, avval yuzlikni ayting, keyin وَ (wa) qo’shing va qolgan raqamni o’z qoidasi bo’yicha shakllantiring.
| Ma'no | Talaffuz | Arabcha | |
|---|---|---|---|
|
Ikki yuz uchta kitob
|
miʾatāni wa-thalāthatu kutubin
|
مِئَتَانِ وَثَلَاثَةُ كُتُبٍ
|
|
Arab sonlari kundalik hayotda qanday ishlatiladi?
Arab raqamlarining qanday shakllanishini bilish birinchi qadamdir. Siz ularni vaqtni aytishda, sanalarni o’qishda, narxlarni muhokama qilishda, telefon raqamlarini berishda va yosh yoki miqdor haqida gapirganda tanib, ishlatishingiz kerak.
Ushbu vaziyatlarni amaliy misollar va qisqa suhbatlar bilan bizning arab raqamlarini kundalik hayotda ishlatish qo’llanmasida o’rganing.
Arab sonlarini shakllantirishni mashq qiling
Arab raqamlari har bir shaklni alohida yodlash o’rniga guruhlarda o’rganilganda osonlashadi. Avvalo birliklarni, keyin o’nliklar, yig’ilgan raqamlar va yuzliklarni mashq qiling. Har safar raqamni shakllantirganda uning holati, jinsga mosligi, holati va hisoblangan ot shaklini tekshiring.
Tezkor ma’lumot uchun Arab raqamlari 1–100 jadvalini yoningizda saqlang. Doimiy mashq bilan siz raqamlarni to’g’ri shakllantirish va ularni to’liq arabcha gaplarda ishlatishda ishonch hosil qilasiz.
Arab sonlari haqida tez-tez so‘raladigan savollar
1. Arab raqamlari otdan oldinmi yoki keyinmi keladi?
Bir va ikki odatda otdan keyin keladi. 3 dan boshlab ko’pchilik asosiy raqamlar undan oldin keladi.
2. Arab raqamlari jinsga qarab o'zgaradimi?
Arabcha asosiy raqamlar turli moslashuv qoidalariga amal qiladi. Bir va ikki ot bilan mos keladi, 3 dan 10 gacha teskari jins moslashuvini ko’rsatadi va yig’ilgan raqamlar bu qoidalarni birlashtiradi.
3. Arab raqamidan keyin ot qanday shakl oladi?
Shakl raqamga bog’liq: 3 dan 10 gacha ko’plik genitiv ot, 11 dan 99 gacha birlik akkusativ ot, yuzliklar esa birlik genitiv ot oladi.
4. Arab tilida 25 kabi raqamlar qanday shakllanadi?
Avvalo birlikni ayting, keyin وَ (wa) qo’shing va o’nliklarni ayting. Yigirma besh erkak jinsli hisoblangan ot bilan خَمْسَةٌ وَعِشْرُون va ayol jinsli hisoblangan ot bilan خَمْسٌ وَعِشْرُون bo’ladi.
